“un” Yapım Eki Mi? Türkçede Sözcük Yapımı Üzerine İnceleme
Dilin kendisi bir takım zahmeti, düzeni ve yaratılığı içinde taşır; sözcükler, eklerle biçimlenir, anlam kazanır, dönüşüme girer. Türkçe gibi eklemeli (aglutinatif) bir dille uğraşırken, bir eğer: “un ekimi bir yapım ekidir mi?” sorusu akla düşer – hem dilbilgisel bir sorun hem de kavramsal bir dikkat isteyen bir mesele. Bu yazıda, “un” eki bağlamında önce tarihsel arka planı, ardından günümüz akademik tartışmalarını ele alarak soruyu açıklamaya çalışacağım.
Tarihsel Arka Plan
Türkçede eklerin – özellikle yapım eklerinin – kökeni oldukça eskiye dayanır. Sözcük türetme yolları, kök‑ek ilişkilendirmeleri üzerinden şekillenir: bir isimden başka bir isim, bir fiilden isim ya da sıfat türetmek mümkündür. Bu bağlamda, “yapım eki”, bir kelime köküne gelerek anlamı ya da türü değiştiren ektir. [1]
“Tarihsel Türkçede” özellikle eklerin çeşitliliği (‑ci, ‑lik, ‑ça/ce, ‑sız/‑siz gibi) belgelenmiştir ve dil reformlarıyla birlikte bu tür yapımlar üzerine dikkat artmıştır. Örneğin, “kitap” + “‑lık” = “kitaplık” gibi. [2]
Bu çerçevede, “‑un” biçiminde bir ekin ne zaman ve nasıl oluştuğu sorusu önem taşır. Günlük Türkçede “bulun”, “yakun” gibi örnekler yer almaz; ancak “un” köküyle (“un‑ekmek”, “unlu”, “unluk” gibi) türetilmiş kelimelere bakıldığında, “un” kelimesi kendisi “un” (yemeklik madde) anlamında kök olarak yer alır. Yani “un” burada bir ektir gibi değil, bağımsız bir kelimedir. Dolayısıyla “un yapım eki mi?” sorusu aslında “bu ‘un’ eki gerçekten bir yapım eki olarak işlev görüyor mu?” sorusunu içerir.
Günümüzdeki Akademik Tartışmalar
Modern dilbilim metinlerinde “yapım eki” tanımı oldukça net: bir kelimeye eklenerek yeni bir kelime türeten, anlamını ya da sözcük türünü değiştiren ek. [3] Öte yandan, Türkçede ek‑köken ilişkilerinin karmaşıklığı, bazı eklerin hem çekim hem yapım gibi işlev göstermesiyle tartışma doğurur. Örneğin “‑la”, “‑lık/‑lik” gibi.
Bu bağlamda “un” biçiminin bir yapım eki olup olmadığı — dilbilgisel olarak — şöyle değerlendirilebilir:
– Eğer “un” ekinin eklendiği bir kök varsa ve bu ek, kökün anlamını ya da türünü değiştiriyorsa, yapım eki sayılabilir.
– Ancak Türkçede “un” biçiminin yaygın bir yapım eki olarak listelendiği kaynaklar bulunmamaktadır. Yapım ekleri listelerinde genellikle “‑ci”, “‑lik”, “‑sel”, “‑siz” vb. geçmektedir. [4]
– Bu durumda “un” biçiminin bir yapım eki olmadığı, ya kök ya da başka bir tür ek olduğu yönünde kanaat oluşur.
Dolayısıyla dilbilim akademisyenleri açısından “un yapım eki mi?” sorusuna geleneksel cevap çoğunlukla “hayır” olacaktır. Çünkü “un” biçimi, yapım eki kriterlerini karşılamamakta — yani açıkça yeni bir sözcük türetme işlevi taşımamakta ya da sözcük türünü değiştirmemektedir.
Uygulamalı olarak bakarsak: “unlu” (isim: un + lu → “un içeren/ile yapılmış”), “unlama” gibi türetiler var. Burada “‑lu/‑lü”, “‑ma” gibi ekler işlev görür; “un” kelimesi değil kök olarak yer alır. Bu da “un”un bir yapım eki değil, kök olarak değerlendirilmesini güçlendirir.
Kısa Özet ve Sonuç
– Yapım eki, Türkçede bir kelimeyi türetecek şekilde kök ya da gövdeye eklenen ve anlam/tür değiştiren ektir.
– “un” biçimi, yaygın dilbilgisi kaynaklarında yapım eki olarak sınıflandırılmamaktadır.
– Bu nedenle “un yapım eki midir?” sorusunun yanıtı: hayır, geleneksel dilbilgisi açısından bir yapım eki olarak kabul edilmemektedir.
Bu konuda düşünmeye açık birkaç soru bırakıyorum:
– Bir eklenti ya da ek biçiminin “yapım eki” sayılması için hangi kriterlerin kesin olması gerekir?
– Günlük dil kullanımında “ekler” ile “köksizleşmiş biçimler” arasındaki fark ne kadar belirgindir?
– Yeni oluşan kelimeler dikkate alındığında, örneğin sosyal medya dilinde “un‑” gibi yeni ön‑ek ya da son ek işlevleri kazanabilir mi ve bu durumda nasıl sınıflandırılmalıdır?
Etiketler: #yapımEki #TürkçeDilbilgisi #ekbilim #türetmeleksikoloji
—
Sources:
[1]: “Yapım Eki Nedir? – Nedir? Kimdir?”
[2]: “Yapım eki nedir, nasıl bulunur, çeşitleri nelerdir? Yapım eki örnekleri …”
[3]: “Nedir.net – Yapım Eki Nedir?”
[4]: “Yapım Ekleri: Tanımı, Türleri ve Kullanım Alanları”